Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Yozgat Bozok Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Temel İslam Bilimleri, Türkiye
Tez Danışmanı: Prof. Dr. Mehmet Altuntaş (Giresun Üniversitesi)
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:
Bu çalışmada, Ebü'l-Berekât en-Nesefî'nin (öl. 710/1310) Medârikü't-tenzîl ve hakâiku't-te'vîl adlı tefsirinde kıraat olgusu incelenmiştir. Araştırmanın amacı, Nesefî'nin kıraatlere yaklaşımını, kıraat vecihlerini nakletme ve temellendirme usullerini, kıraatler arasında tercih yaparken kullandığı ölçütleri ve ferşü'l-hurûf kapsamındaki kıraat farklılıklarının manaya etkisini ortaya koymaktır. Bu çerçevede Nesefî'nin, kıraatleri sadece nakleden bir müfessir değil; onları rivâyet, dil, nahiv, belâgat ve mana bakımından değerlendiren bir âlim olduğu tespit edilmiştir. Çalışmada, Medârikü't-tenzîl'de yer alan mütevâtir ve şâz kıraatler sistemli biçimde ele alınmış; Nesefî'nin bunları şahıs isimleri, bölge nispetleri, meçhul sîga, Hz. Peygamber ve mushaflar üzerinden aktardığı görülmüştür. Ayrıca onun kıraat vecihlerini Kur'ân, hadis, Osman mushafı, Arap dili, şiir ve lehçelerle temellendirdiği görülmüştür. Nesefî'nin kıraatler arasındaki tercihlerini rivâyet, nahiv, dil kuralları, fesâhat, belâğat, siyâk ve mana gibi ölçütlere dayandırdığı; bu tercihlerini de belirli bir terminoloji ile ifade ettiği belirlenmiştir. Araştırmada Medârikü't-tenzîl'de usûl farklılıkları bağlamında birçok kıraat meselesine yer verildiği, ferşü'l-hurûf kapsamındaki farklılıkların ise manaya etki eden bir unsur olarak öne çıktığı görülmüştür. Özellikle mütevâtir kıraatlerde farklı okuyuşların anlam alanını genişlettiği, hükmü tafsîl ettiği veya ifade tonunu değiştirdiği tespit edilmiştir. Şâz kıraatlerde ise Nesefî'nin bu okuyuşları, çoğu zaman Kur'ân lafzının aslî bir parçası olarak değil, anlamı açıklayan ve kuvvetlendiren tefsirî bir unsur olarak değerlendirdiği anlaşılmıştır. Sonuç olarak Nesefî'nin kıraat anlayışı, rivâyet merkezli olmakla birlikte dil ve mana tahlillerini de içeren bütüncül bir yapı arz etmektedir. Bu yönüyle Medârikü't-tenzîl, kıraatlerin nakli, tevcîhi, tercihi ve mana boyutlarının birlikte izlenebildiği önemli bir kaynak niteliği taşımaktadır.