Osmanlı Devrim (Meşrutiyet) basınında Osmanlıcılık ve Osmanlı kimliği: Bir imparatorluk ideolojisi ve kimliğinin müzakeresi (1908-1914)
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, İletişim Fakültesi, Gazetecilik Bölümü, Türkiye
Tez Danışmanı: Prof. Dr. Nurcan Törenli
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:
Bu araştırma, geç dönem Osmanlı tarihyazımına hâkim olan milliyetçi teleolojik yaklaşıma karşı eleştirel bir perspektif sunmaktadır. Çeşitli biçimlerde ortaya çıkan bu teleolojik yaklaşım, ulus-devletin ortaya çıkışını kaçınılmaz bir süreç olarak ele alırken, imparatorluk düzeninde var olan alternatif toplumsal formasyonları ya görmezden gelmiş ya da gayri meşru kabul etmiştir. Bu tutum, Osmanlıcılık gibi emperyal düzeydeki millet inşası girişimlerinin derinlemesine analizini engelleyen bir etki yaratmıştır. Bu çalışmada, 1908-1914 yılları arasında Osmanlıcılık ideolojisinin geçirdiği dönüşüm, farklı etno-dinsel gruplara ait gazeteler üzerinden incelenmekte olup, çok uluslu imparatorluk yapısını korumayı ve farklı toplulukların Osmanlı İmparatorluğu çatısı altında barış içinde bir arada yaşamasını hedefleyen Osmanlıcılık ideolojisi, milliyetçi teleolojinin metodolojik tuzaklarından özenle kaçınılarak ele alınmaktadır. Çalışmanın özgün yanı, Osmanlıcılığı durağan ve tekil bir ideoloji olarak değil, farklı siyasi tahayyüller ve taleplere açık, esnek bir "genel gösteren" olarak kavramsallaştırmasıdır. Bu yaklaşım, Osmanlıcılığın tarihsel süreç içinde geliştirdiği farklı kolları ve yorumlanma biçimlerini görünür kılmayı amaçlamaktadır. Her millet inşası süreci gibi, Osmanlı milletinin inşası girişimi de farklı seslerin ve yaklaşımların hem çatıştığı hem de uzlaşmaya çalıştığı bir müzakereye sahne olmuştur. 1908-1914 döneminde bu müzakerelerin başlıca iki platformu vardır: Osmanlı Mebusan Meclisi ve Osmanlı basını. Bu kritik süreçte Osmanlı basını farklı Osmanlıcılık vizyonlarının tartışıldığı bir forum işlevi görerek dönemin en etkili siyasi aktörlerinden biri olmayı başarmıştır. Mevcut literatür, bir emperyal milliyetçilik projesi olarak Osmanlıcılığın başarısızlığını ve imparatorluğun çöküşünü genellikle iki ana faktörle açıklamıştır: İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin (İTC) Türkleştirme politikaları ve etno-dinsel grupların ayrılıkçı eğilimleri. Bu çalışma, milliyetçi rekabetin önemini kabul etmekle birlikte, farklı bir açıklama modeli önermektedir: Tüm kesimlerin benimseyebileceği ortak bir Osmanlıcılık formülünün geliştirilememiş olması. Farklı gruplara ait gazetelerin tematik analizi yoluyla incelenecek olan birbiriyle uyumsuz Osmanlıcılık yorumları, imparatorluğun son döneminde farklı toplulukların taleplerini, şikayetlerini ve bir arada yaşama tasavvurlarını/tahayyüllerini yansıtan zengin bir veri kaynağı sunmakta, geleneksel milliyetçi anlatının ötesine geçip dönemin karmaşık dinamiklerini öne çıkararak, ilişkisel bir bakış açısı sağlamaktadır.