Akademik Veri Yönetim Sistemi
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Gazi Üniversitesi, Gazi Eğitim Fakültesi, Matematik Ve Fen Bilimleri Eğitimi, Türkiye
Tez Danışmanı: İlbilge Dökme
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Bu araştırmanın amacı, ortaokul
beşinci sınıf "Güneş, Dünya ve Ay" ünitesi için özel olarak
tasarlanmış "Bilgecan bot" adlı kural tabanlı eğitsel amaçlı bir
chatbotun okul dışı ortamlarda kullanılmasının öğrencilerin akademik başarıları,
fen dersine yönelik ilgileri ve bilişüstü becerileri üzerindeki rolünü
belirlemek ve öğrencilerin chatbotlara dair görüşlerini ortaya koymaktır.
Araştırma 2022-2023 eğitim-öğretim dönemi birinci yarı yılında Yozgat ili
Çekerek ilçe merkezinde bulunan Millî Eğitim Bakanlığı'na bağlı bir devlet
ortaokulunda beşinci sınıfta öğrenim gören 52 öğrenci ile 7 haftada
yürütülmüştür. Çalışma grubunu oluşturan öğrenciler deney (5/B-N=26) ve kontrol
(5/A-N=26) grubu olmak üzere deneysel işlem koşullarına seçkisiz olarak
atanmıştır. Araştırmada hem nicel hem nitel verilerin avantajlarını bir arada
kullanmak üzere karma yöntem araştırması desenlerinden açıklayıcı sıralı desen
tercih edilmiştir. Araştırmanın nicel kısmında ön test-son test kontrol gruplu
yarı deneysel deseni; nitel kısmında ise fenomonoloji deseni benimsenmiştir.
Araştırmanın nicel verilerini toplarken akademik başarı testi (ABT), fen
bilimleri ilgi ölçeği (FBİÖ) ve bilişüstü ölçeğinden (BÜÖ), nitel veriler için
ise eğitsel amaçlı chatbotlara yönelik yarı yapılandırılmış görüşme formundan
(EACB YYGF), deney grubu öğrencilerinin Bilgecan bot ile yaptıkları
diyaloglarından ve kontrol grubu öğrencilerinin dersini yürüten öğretmen
dönütlerinden faydalanılmıştır. Nicel veri toplama araçları deney ve kontrol
gruplarına asıl uygulamaya başlamadan önce ön test olarak uygulanmıştır.
Dersler her iki grupta okulda görev yapan iki farklı fen bilimleri öğretmeni
tarafından Fen Bilimleri dersine ait ünitelendirilmiş yıllık plana göre
hazırlanmış ortak bir ders planı kapsamında yürütülmüştür. Altı haftalık
deneysel işlem dönem boyunca, her bir dersin sonunda öğretmenler tarafından hem
deney grubuna hem de kontrol grubuna aynı içerikli ev ödevleri verilmiştir.
Deney grubu öğrencileri, bu ödevleri Bilgecan botu kullanarak yaparken; kontrol
grubu öğrencileri ise ders kitaplarından yararlanarak ödevlerini
tamamlamışlardır. Bu uygulamalar, öğrencilerin haftalık okul ders programında
belirlenmiş olan Fen Bilimleri ders saatleri göz önünde bulundurularak okul
dışı zamanlarda gerçekleştirilmiştir. Uygulama sonunda nicel veri toplama
araçları deney ve kontrol gruplarına son test olarak uygulanmıştır.
Araştırmanın nitel verilerini toplamak için öncelikle EACB YYGF kullanılarak
deney grubu öğrencilerinin Bilgecan bota yönelik görüşleri belirlenmiştir. Ayrıca
deney grubu öğrencilerinin chatbot kullanma davranışları hakkında daha fazla
bilgi elde etmek amacıyla Bilgecan bot ile yaptıkları diyaloglar incelenip
analiz edilmiştir. Kontrol grubuna ilişkin nitel veriler, öğrencilerin ders
kitabını kullanarak ev ödevlerini yaparken yaşadıkları zorlukları tespit etmek
amacıyla, dersi veren öğretmenden alınan dönütlerle toplanmıştır. Nicel
verilerin analiz sürecinde betimsel ve çıkarımsal istatistik yöntemleri
kullanılmıştır. Betimsel istatistik sürecinde verilere ait çarpıklık-basıklık
kat sayıları, histogram grafikleri ve Shapiro-Wilk sonuçları test edilmiş olup
verilerin normal dağılım gösterdiği sonucuna ulaşılmıştır. Çıkarımsal
istatistik sürecinde ise MANCOVA analizi yapılmıştır Nitel verilerin analizi,
içerik, betimsel ve tematik analiz yöntemleri kullanılarak
gerçekleştirilmiştir. Araştırmanın nicel bulgularına göre deney ve kontrol
grubu arasında öğrencilerin fen konularındaki akademik başarıları ve fen
dersine yönelik ilgileri açısından deney grubu lehine manidar düzeyde bir fark
olduğu, bilişüstü beceriler açısından ise manidar düzeyde bir fark olmadığı ve
grupların birbirine benzer olduğu tespit edilmiştir. Araştırmanın nitel
bulgularına göre ise EACB YYGF'den elde edilen öğrencilerin chatbotlarla ilgili
görüşleri; chatbotu ilk kez deneyimledikleri, kullanırken kendilerini rahat
hissettikleri, verilen cevapları yeterli ve eğlenceli buldukları, ayrıca
chatbotun soru sorma becerilerine ve fen dersine olan ilgilerine katkıda
bulunduğu şeklinde olmuştur. Deney grubu öğrencilerinin Bilgecan bot ile
yaptıkları diyalogların analizlerinden elde edilen bulgulara göre ise
öğrencilerin Bilgecan botu çoğunlukla ev ödevlerinde yer alan soruların
cevaplarını almak için kullandıkları, amaç dışı soru sormadıkları ve daha çok
bilgi edinme ve akademik destek almaya yönelik davranış sergiledikleri sonucuna
ulaşılmıştır. Kontrol grubundan elde edilen bulgulara göre ise öğrencilerin
ders kitabında yer alan soyut konu ve kavramları anlamakta zorlandıkları, bu
konu ve kavramların anlaşılabilirliğini sağlamak için ek bir desteğe ihtiyaç
duydukları tespit edilmiştir. Sonuç olarak, bu araştırma, fen eğitiminde
eğitsel amaçlı chatbotların kullanılmasının etkili bir araç olabileceğini
göstermektedir. Bu araştırmanın, Türkiye'de fen eğitimi alanında chatbotların
kullanım potansiyelini ortaya koyması ve eğitsel amaçlı chatbotların
faydalarını göstermesi bakımından, gelecekteki araştırmacılara rehberlik
edeceği düşünülmektedir.