ChatGPT Etkileşimlerinin Çevrimiçi Satın Alma Niyeti Üzerindeki Etkisinin Bilişsel Tepki Modeli İle İncelenmesi
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yönetim Bilişim Sistemleri - Anabilim Dalı, Türkiye
Tez Danışmanı: Ahmet Kamil Kabakuş
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Üretken yapay zekâ (GenAI) büyük miktarda veriden öğrenerek yeni metin, görüntü, video veya ses gibi içerikler üretebilen yapay zekâ modellerini ifade etmektedir. Bu teknolojiler çevrimiçi alışveriş süreçlerinde kişiselleştirilmiş öneriler, ürün açıklamaları ve karar desteği sağlayarak tüketici satın alma yaklaşımlarını etkilemektedir. Bu çalışmanın temel amacı üretken yapay zekâ uygulamalarından olan ChatGPT ile gerçekleştirilen etkileşimlerin kullanım tutumu ve çevrimiçi satın alma niyeti üzerindeki etkilerini Teknoloji Kabul Modeli (TAM) ile Bilişsel Tepki Teorisi’nin (CRT) teorik entegrasyonu kapsamında incelemektedir.
Araştırmada, etkileşimlerin güven ve merak gibi bilişsel tepkiler ile algılanan fayda ve algılanan kullanım kolaylığı gibi kabul faktörleri üzerindeki etkileri ve bu değişkenlerin tutum ve niyetle ilişkileri test edilmiştir. Çalışma kapsamında, 18 yaş ve üzeri, daha önce ChatGPT deneyimi olan katılımcılardan çevrimiçi anket yoluyla veri toplanmış ve 507 katılımcının verisi analiz edilmiştir. Verilerin analizinde tanımlayıcı istatistikler doğrulayıcı faktör analizi uygulanmıştır. Ölçeklerin geçerliği doğrulandıktan sonra hipotezler yapısal eşitlik modellemesiyle test edilmiştir. Ölçeklerin geçerliği SPSS 22.0 ve Amos 24.0 ile doğrulandıktan sonra hipotezler yapısal eşitlik modellemesiyle test edilmiştir. Ayrıca aracı değişkenlerin etkisini incelemek için Hayes tarafından geliştirilen Process Macro Model 4 kullanılmıştır.
Bulgular, ChatGPT etkileşimlerinin güven, merak, algılanan fayda ve kullanım kolaylığı üzerinde anlamlı etkiler yarattığını ortaya koymaktadır. Özellikle güvenin tutum üzerinde güçlü, merakın ise orta düzeyde rol oynadığı sonucu ile bilrlikte satın alma niyetinin esasen tutum aracılığıyla şekillendiği belirlenmiştir. Sonuçlar, güven ve merak odaklı etkileşim tasarımlarının kullanıcı tutum ve niyetlerini şekillendirmede önemli bir belirleyici olduğunu vurgulamaktadır.