19. Yüzyıl Sonlarında Yozgat’ta Bir Nakşibendi - Mevlevi Dergâhı: Şeyh Necdi Mescidi

Creative Commons License

Salman Z. N., Dündar A.

Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sa.29, ss.1-28, 2026 (TRDizin)

Özet

Şeyh Necdi Mescidi, Yozgat il merkezinde yer alan bir son dönem Osmanlı eseridir. Ancak yapı hakkında sınırlı sayıda bilgi mevcuttur. Bu çalışmada Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri, Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivleri ve Konya Mevlana Müzesi Arşivinde bulunan belgelerle yapının mimari tarihine ışık tutulmaktadır. Yapı hakkında yeni ve farklı bilgilere ulaşılmıştır. Buna göre yapı 1896-1899 yılları arasında bir Nakşibendi dergâhı olarak inşa ettirilmiştir. Bânisi Nakşibendi tarikatı mensuplarından Mehmed Necdi Efendi olarak da bilinen Hacı Abdullah Efendi’dir. Resmî belgelerde Necdi Efendi ismi geçmeyip Hacı Abdullah Efendi ismi geçmekte, bir belgede ise Abdullah Vecdi Efendi olarak bahsedilmektedir. Dergâhın arsası Yozgat’ın varlıklı ailelerinden Tunusluzâde Süleyman Efendi tarafından bağışlanmıştır. Hacı Abdullah Efendi, Sultan II. Abdülhamit ile görüşmüş ve ondan aldığı destekle Hazine-i Hâssa hesabından dergâhın inşaat masrafları karşılanmıştır. Keşif defterinde inşaat masrafı 29.336 kuruş olarak belirlenmiştir. Yapının inşaat ve marangozluk işleri ustasının adı da belgelerden öğrenilmektedir. Müteahhid Hakkı Ahmed oğlu Dülger Süleyman Usta adına üç taksitli toplamda 8.460 kuruşluk ödeme yapılmıştır. Dergâhın planı, cephe çizimi ve keşif defteri mevcuttur. Ancak hem o döneme ait belgelerden hem günümüzdeki hâlinden binanın hazırlanan tasarıma uygun inşa edilmediği anlaşılmaktadır. Dergâh için hazırlanan plan ve tasarım o dönemde İstanbul’da takip edilen Neoklasik mimari özellikleri taşımaktadır. Yapının günümüzdeki hâliyse aslına uyan taraflarıyla birlikte daha çok Barok üslup özellikleri göstermektedir. Plana ilişkin diğer farklılıklara metinde değinilmiştir. Bu değişikliğin kesin sebepleri bilinmemekle birlikte arazi koşulları, işçi ve malzeme temini, yerel beğeniler gibi unsurların etkili olduğu düşünülebilir. Dergâhın açılışı gerçekleştikten günler sonra bânisi Hacı Abdullah Efendi vefat etmiş ve işleyişini devam ettirecek kimse bulunmadığından dergâh işlevsiz kalmıştır. Konya Mevlana Dergâhı dedegânından aslen Yozgatlı olan Salih Sabri Dede, İstanbul’a giderken bir vesileyle Yozgat’a uğramış ve boş durumdaki dergâhı görmüştür. Ancak ailevi bir sorun nedeniyle Yozgat’a dönmek zorunda kalınca gerekli izinleri alarak boş kaldığını tespit ettiği dergâhı mevlevihaneye çevirmiştir. Mevlevihane adına bir vakfiye düzenleterek Sultan II. Abdülhamit’ten beratını, Abdülhalim Çelebi’den de meşihatnamesini almış ve 1908 yılında Yozgat Mevlevihanesi postnişini olarak vazifeye başlamıştır. Salih Sabri Dede’nin 1913/1914 yılında vefatına kadar dergâh mevlevihane olarak kullanılmıştır. Onun döneminde de dergâhın eksik inşa edilmesi nedeniyle hem mesken sıkıntısı çekildiği hem hakkıyla mukabele-i şerife yapılamadığı gerekçesiyle eksiklerin tamamlanması için yeni bir keşif yapılmış, keşif masrafı 23.216 kuruş tutmuş ancak bu girişim karşılık bulmamıştır. Vefatından sonra yerine kimin geçtiğiyle ilgili bilgiye ulaşılamadığı için Mevlevihanenin tek ve son şeyhi olduğu düşünülmektedir. Sonraki süreçte uzun yıllar Yozgat İl Halk Kütüphanesi olarak kullanılan yapı, 2004 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından camiye çevrilmiştir.

The Sheikh Necdi Mosque, located in the city center of Yozgat, is a late Ottoman monument about which only limited information has been available. This study sheds light on the architectural history of the building through documents preserved in the Directorate of State Archives of the Republic of Türkiye, the Archives of the Directorate General of Foundations, and the Konya Mevlana Museum Archives. New and previously unknown information regarding the structure has been uncovered. According to these findings, the building was built between 1896 and 1899 as a Naqshbandi lodge. Its patron was Hacı Abdullah Efendi, also known as Mehmed Necdi Efendi, a member of the Naqshbandi order. The land of the lodge was donated by Tunusluzade Süleyman Efendi, one of the wealthy families of Yozgat. Hacı Abdullah Efendi personally met Sultan Abdülhamid II, who supported the project and financed its construction through the Hazine-i Hassa (Privy Treasury). The construction cost was recorded in the keşif defteri (construction estimate register) as 29,336 kuruş (Ottoman piastre). Archival records also provide the name of the master builder and carpenter. Contractor Dülger Süleyman Usta, son of Hakkı Ahmed, received a total payment of 8,460 kuruş in three installments. There is a plan, façade drawing and construction register of the dervish lodge. However, both archival documents and the present state of the building indicate that it was not built in full accordance with the original design. The lodge was originally designed in the Neoclassical style then current in Istanbul, but the existing building, although preserving some elements of the original plan, shows a stronger Baroque influence. Other differences regarding the plan are discussed in the text. Although the precise reasons for these alterations remain unknown, factors such as site conditions, labor and material availability, and local aesthetic preferences may have played a role. Shortly after the opening of the lodge, its patron Hacı Abdullah Efendi passed away and the lodge soon fell into disuse. Salih Sabri Dede, born in Yozgat and a member of the Konya Mevlevi Lodge, stopped by Yozgat during his travel to Istanbul and noticed the abandoned structure. When circumstances later compelled him to return to Yozgat, he obtained the necessary permissions to convert the lodge into a Mevlevihane. He prepared a waqfiya (deed of endowment), received a berat (imperial decree) from Sultan Abdülhamid II and a meşihatname (authorization certificate) from Abdülhalim Çelebi, and in 1908 assumed the post of sheikh of the Yozgat Mevlevihane. The building functioned as a Mevlevi lodge until Salih Sabri Dede’s death in 1913/1914. During his tenure, the building’s incomplete construction caused difficulties in both residential arrangements and the performance of the mukabele-i şerife ritual. Consequently, a new cost assessment was prepared, amounting to 23,216 kuruş, but this attempt remained unrealized. It is assumed that Salih Sabri Dede was the first and only sheikh of the Yozgat Mevlevihane. The building, which was used as a provincial public library for many years, was converted into a mosque by the Directorate General of Foundations in 2004.