Ermenistan’ın Hristiyanlaşma Sürecinde Azize Gayane Paradigması: Hagiografi Hafızası, Mekânın Kutsiyeti ve Litürji Mirası

Alıev A.

Uluslararası İlahiyat ve Sosyal Bilimler Sempozyumu Mustafa Asım Köksal Sempozyumu, Kayseri, Türkiye, 15 - 16 Mayıs 2026, ss.134-135, (Özet Bildiri)

  • Yayın Türü: Bildiri / Özet Bildiri
  • Basıldığı Şehir: Kayseri
  • Basıldığı Ülke: Türkiye
  • Sayfa Sayıları: ss.134-135
  • Yozgat Bozok Üniversitesi Adresli: Evet

Özet

ÖZET

Bu bildiri, MS IV. yüzyılın başında Ermenistan’ın Hristiyanlığı devlet dini olarak kabul etme sürecinde merkezî bir kırılma noktası teşkil eden Azize Gayane figürünü; hagiografi, mimarlık tipolojisi ve litürji geleneği çerçevesinde analiz etmektedir. Gayane, sadece bir inanç tanığı (martyr) olmanın ötesinde, Ermeni Kilise kimliğinin “manevi kurucu annesi” ve kurum odaklı Hristiyanlığın gelişiminde temel bir dayanak noktasıdır.

V. yüzyıl tarihçisi Agathangelos’un anlatılarına göre başrahibe Gayane, Kral III. Trdat’ın pagan saray hayatı dayatmalarına karşı sergilediği kararlı duruşla manevi bir önder rolü üstlenmiştir. Gayane’nin topluluğunu Latince üzerinden tavizsiz inanç sadakatine teşvik etmesi, siyasi iktidar ile dini otorite arasındaki ilk büyük ontoloji odaklı çatışmayı simgeler. MS 301 yılında maruz kaldığı ağır işkencelerle canını feda edişi; kralın teofani mahiyetinde bir cezaya çarptırılmasını ve Aziz Krikor’un serbest kalmasını sağlayarak, devletin topyekûn din değiştirmesinde ahlaki bir itici güç işlevi görmüştür.

Çalışma ayrıca, Gayane kültünün kutsal mekâna dönüşümünü, MS 630 yılında inşa edilen Azize Gayane Kilisesi üzerinden incelemektedir. Üç nefli bazilika ile merkezî kubbenin özgün terkibini sunan bu yapı, dört serbest sütun düzeneğiyle Hristiyan mimarlık tarihinde dönüm noktası teşkil eder. UNESCO Dünya Mirası listesindeki bu abide, azizeye ait relikleri barındıran alt kriptasıyla, Vagharshapat’ın kutsal mekanının ayrılmaz bir parçasıdır.

Son olarak Gayane mirasının litürji ve toplum hayatındaki izdüşümleri ele alınmaktadır. VII. yüzyılda bestelenen “Antsink Nviryalk” ilahisi ve “Azize Gayane’nin Sağ Eli” reliği üzerinden icra edilen törenler, inancın yaşayan hafıza mahiyetindeki bekasını kanıtlar. Gayane’nin başrahibe kimliği, Ermeni Kilise geleneğindeki kadın diyakonluk kurumuna tarihî meşruiyet sağlamaktadır. Netice itibarıyla Azize Gayane, mimari bir abide ve yaşayan bir litürji pratiğine dönüşerek Ermeni dini kimliğinin sosyo-kültürel omurgasını inşa etmiştir.

Anahtar Kelimeler: Azize Gayane, Ripsime, Ermeni Apostolik Kilisesi, Hagiografi, Kutsal Mekân.