Türkiye İlaç Sektöründe Ar-Ge Merkezlerinin Çok Boyutlu Performansla İlişkisi: Eşleştirilmiş Firmalar Üzerinde Gower Mesafesi ile Çok Boyutlu Ölçekleme (MDS) Analizi

9. ULUSLARARASI 19. ULUSAL SAĞLIK VE HASTANE İDARESİ KONGRESİ, Diyarbakır, Türkiye, 7 - 09 Ekim 2026, (Özet Bildiri)

Yayın Türü: Bildiri / Özet Bildiri
Basıldığı Şehir: Diyarbakır
Basıldığı Ülke: Türkiye
Yozgat Bozok Üniversitesi Adresli: Evet

Özet

Amaç: Türkiye ilaç sektöründe Ar-Ge faaliyetleri son yıllarda hacim ve kurumsal yapılanma açısından önemli dönüşüm geçirmiş; sektörün Ar-Ge harcamaları 2020-2024 arasında 8,3 kat artarak 5,6 milyar TL'ye ulaşmıştır. Dolayısıyla, Ar-Ge merkezi statüsünün firmaların patent üretimi, klinik araştırma, biyobenzer geliştirme, üretim kalitesi gibi performans boyutlarına yansıması Ar-Ge politikaları ve destek mekanizmalarının değerlendirilmesi açısından önemli bir araştırma sorusu haline gelmiştir. Bu çalışma, Türkiye ilaç sektöründe tescilli Ar-Ge merkezine sahip olmanın, benzer ticari ve yapısal özelliklere sahip firmalar arasındaki çok boyutlu Ar-Ge performansı farklılıklarıyla ilişkisini ampirik olarak incelemeyi amaçlamaktadır.

Yöntem: Araştırmada, Türkiye ilaç pazarında ruhsatlı 486 firmadan oluşan evrenden, ilaç üretici niteliği taşımayan (eczacı, ecza deposu vb.) kayıtlar çıkarılmış, kovaryant verisi eksiksiz 459 firma analize alınmıştır. Çalışmada iki analitik yaklaşım uygulanmıştır. İlk olarak, Ar-Ge merkezine sahip 31 firmanın (treated) performansını ticari ölçek (ruhsat sayısı, ATC çeşitliliği ve ruhsat yaşı) bakımından benzer firmalarla karşılaştırabilmek hedeflenmiştir. Bu amaçla, Ar-Ge merkezli 31 firma ile Ar-Ge merkezi bulunmayan aday firma havuzu, log(Ruhsat Sayısı), log(ATC Sayısı) ve log(Ruhsat Yaşı) değişkenleri üzerinden en yakın komşu (NN) algoritmasıyla tekrarsız biçimde 1:1 eşleştirilmiştir. Eşleştirme sonucunda, 31 Ar-Ge merkezli firma ile ticari ölçek bakımından benzer 31 kontrol firması belirlenmiş, toplamda 62 firmalık eşleştirilmiş örneklem oluşturulmuştur. Kovaryantların standartlaştırılmış ortalama fark (SMD) değerleri eşleştirme sonrasında 1,31-2,64 aralığından 0,16-0,28 aralığına gerilemiş, eşleşme sonrası denge kontrollerinde ise kovaryantlar açısından gruplar arasında istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık bulunmadığı belirlenmiştir (p>0,10). İkinci aşamada, patent sayısı, klinik araştırma sayısı, biyobenzer ilaç sayısı ve GMP sertifikası çıktı değişkenleri belirlenmiş; gruplar arası farklar eşleştirilmiş Wilcoxon signed-rank ve McNemar testleriyle, çıktılar arası ilişki korelogram üzerinde Spearman korelasyonuyla sınanmıştır. Eşleştirilmiş ilaç şirketlerinin çok boyutlu uzayda konumunu belirlemek için sayısal-kategorik çıktıların entegrasyonu için Gower mesafe matrisi hesaplanmış, çok boyutlu ölçekleme (MDS/PCoA) uygulanmıştır. İki boyutlu çözümün Stress değeri 0,1448 (kabul edilebilir) bulunmuştur.

Bulgular: Ar-Ge merkezine sahip firmalarda patent üretimi ve GMP sertifikası sahipliği kontrol grubuna kıyasla anlamlı biçimde daha yüksek bulunmuş; klinik araştırma ve biyobenzer ilaç sayılarında anlamlı farklılık saptanmamıştır. Gower mesafesine dayalı MDS haritasında, ilaç şirketleri ticari ölçek (ruhsatlı ürün sayısı), ürün gamı çeşitliliği (ATC ana grup sayısı) ve sektörel deneyim (ruhsat yaşı) açısından dengelenmiş olmalarına rağmen Ar-Ge merkezine sahip şirketlerin performans uzayında belirgin şekilde ayrıştığı saptanmıştır. Birinci boyut (Patent & GMP sertifikası) Ar-Ge merkezlerini fikri mülkiyet üretimi ve GMP standartları ekseninde ayrıştırırken; ikinci boyut (Klinik Araştırma & Biyobenzer) klinik/biyobenzer odaklılığı ön plana çıkarmıştır. Nitekim Abdi İbrahim ve Centurion gibi yerli üreticiler çok boyutlu performans uzayında yüksek patent ve GMP değerlerine sahip bölgelerde konumlanırken, kontrol grubundaki büyük ölçekli çokuluslu firmalar ticari ruhsat/ithalat odaklı bir hat üzerinde dizilmiştir.

Sonuç: Tescilli Ar-Ge merkezi statüsü, ilaç firmalarında yalnızca fikri mülkiyet üretimi (patent) ve üretim kalitesi (GMP sertifikası) ile ilişkili bulunmuş; klinik araştırma ve biyobenzer boyutlarında ilişki gözlenmemiştir. Bu bulgu, mevcut teşviklerin klinik araştırma ve biyobenzer geliştirmeyi de kapsayacak tamamlayıcı desteklerle genişletilmesi gerektiğine işaret etmektedir. Buna göre: (i) Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, teşvik etkinliğini patent yanında GMP, klinik araştırma ve biyobenzer göstergeleriyle değerlendirmeli; (ii) Sağlık Bakanlığı, klinik araştırma altyapısına yönelik ayrı teşvik kalemi sunmalı; (iii) TÜBİTAK, biyobenzer üretime yönelik hedefli hibe çağrıları açmalıdır.

Anahtar kelimeler: İlaç sektörü, Ar-Ge merkezi, Eğilim (Propensity) skoru eşleştirme (PSM), Gower mesafesi, Çok boyutlu ölçekleme (MDS).