Mukâtil b. Süleyman' dan Kuşeyrî' ye Kur'ânî Kavramların İşârî Dönüşümü

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Yozgat Bozok Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, TEMEL İSLAM BİLİMLERİ ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: HATİCE BİRCAN

Danışman: Tuğba Yıldırım

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışma, Mukâtil b. Süleyman'dan Ebû'l-Kâsım el-Kuşeyrî'ye uzanan süreçte Kur'ân kavramlarının zahirî anlamdan işârî yoruma dönüşümünü incelemektedir. Araştırmanın amacı, erken dönem tefsir anlayışından sûfî yorum geleneğine geçişte Kur'ân kavramlarının kazandığı anlam derinliğini ortaya koymaktır. Bu konu, Kur'ân'ın derin anlam yapısını anlamak ve tefsir-tasavvuf ilişkisini değerlendirmek bakımından önemlidir. Çalışma, Mukâtil b. Süleyman'ın (öl.150/767) Tefsîrü'l-Kebîr ve Ebû'l-Kâsım Abdülkerîm b. Havâzin el-Kuşeyrî'nin (öl. 465/1072) Letâifü'l-İşârât adlı eserleri üzerine kurulmuştur. İnceleme, bilgi ve mârifet merkezli kavramlar olan hikmet, basîret, ilm-i ledün, yakîn ile manevî yönü öne çıkan ubûdiyet, velâyet, zikir, ihlâs, îsâr ve takvâ kavramlarını kapsamaktadır. Araştırmada kavramsal çözümleme ve karşılaştırmalı analiz yöntemi kullanılmıştır. Mukâtil'in rivâyet temelli, dil merkezli yaklaşımı ile Kuşeyrî'nin bâtınî, kalp eksenli yorum tarzı karşılaştırılmıştır. Bulgular, Kur'ân kavramlarının zamanla aklî ve lafzî düzeyden mânevî ve işârî bir anlam derinliğine ulaştığını göstermektedir. Özetle çalışma, Kur'ân kavramlarının tefsir geleneği içinde geçirdiği işârî dönüşümü tarihî ve düşünsel boyutlarıyla ortaya koymakta; tefsir ile tasavvuf arasındaki kavramsal etkileşimi açıklamaktadır.